Правна рамка за заштита на децата бегалци

Автор:
Ана Паноска

Универзитет „Св. Кирил и Методиј“,
Правен факултет  „Јустинијан Први“ – Скопје
Правна клиника за право за бегалци
2021, Скопје

Вовед

Бегалските движења не се нов феномен и тоа е оргомен и тежок проблем на меѓународната заедница. Поради лоши животни услови и безбедносни ризици, голем број на луѓе се принудени да ги напуштаат своите земји во потрага по подобар живот. Тоа доведува и до зголемување на бројот на непридружувани малолетници кои се јавуваат во својство на бегалци/баратели на азил. Причините најчесно се природни(пр. временски непогоди,епидемии), општествени(пр. воени или вооружени конфликти) и економски(пр. глад,сиромаштија). И многу од децата не стигнуваат до посакуваната локација, станувајќи жртви на банди, заробени во војни, во трговија со луѓе, малтретирани, експлоатирани, убивани.  Децата може да патуваат преку регуларни премини и со документација, но исто така тоа може да биде нерегуларно.Без разлика на сите околности, кога тие ќе пристигнат во безбедната држава, треба да бидат третирани пред се и над се како деца, во согласност со стандардите на Конвенцијата за правата на детето, а потоа како бегалци. Но проблемот во практиката е тоа што децата се третираат главно, само како бегалци.

Овој труд ќе се осврне на меѓународната правна рамка за заштита на децата бегалци, со акцент на ЕУ принципите и стандардите кои се однесуваат на прием, интеграција и враќање на непридружуваните малолетници. Исто така, дел од трудот ќе биде посветен и на приложување на процедурите за постапување со непридружувани деца-странци во Р.С.Македонија, како и некои потенцијални опасности со кои може да се соочат бегалците воопшто, а кои оставаат особено голема траума врз децата бегалци.

Меѓународна правна рамка за заштита на децата бегалци

Конвенција за правата на детето од 1990

Оваа конвенција има највисоки стандарди за заштита на детето од сите меѓународни инструменти. Многу е важно тоа што е универзално прифатена бидејќи ги заштитува бегалците и раселените деца. Конвенцијата тргнува од тоа дека за едно дете да се развива треба да расте во семејна средина со љубов и разбирање.[1] Детето треба да биде подготвено да живее самостојно во општеството и да има посебна и соодветна грижа за него која се содржи и во Женевска декларација за правата на детето од 1924 година.[2]

Една публикација од УНХЦР изнесува дека во однос на меѓународното право за човекови права, Конвенцијата за правата на детето: претставува кодекс за највисоки стандарди за заштита на децата и тоа не само за здравје, образование и социјална заштита, туку и за нивните лични права; таа ги претставува децата како индивидуи членови на семејства со свои права и обврски согласно возраста, а не како објекти или нечија сопственост;и се однесува на сите деца под јурисдикција на државата. [3]

Член 1 од Конвенцијата го дефинира поимот ‘‘дете‘‘ –како секое човечко суштество кое не навршило 18 години од животот, доколку, врз основа на закон кој се однесува на детето, полнолетството не се стекнува порано‘‘. Член 2 ја гарантира не-дискриминацијата на децата и дека сите држави членки се должни да ги заштитат децата од секаква дискриминација. Член 3 гарантира дека институциите треба да му ја овозможат на детето потребната заштита неопходна за негово добро согласно стандардите. Со член 4 се обезбедува и нивната правна заштита. Член 6 го гарантира неотуѓивото право на живот.

Меѓутоа, иако правата утврдени во оваа Конвенција се однесуваат на сите деца,тие не се подеднакво принемнливи за сите. Децата бегалци се соочуваат со повреда на правата, особено децата без документација се соочуваат со проблем да не се здобијат со образование,здравствена заштита и соодветен животен стандард.

ЕУ стандарди за деца бегалци          

Не постојат конкретни образци за прием на бегалците ,но сепак постојат минимум стандарди за барателите на азил. Како државна поддршка се смета приватното изнајмено сместување и додаток за егзистенција во готово или натура но исто така постои поддршка и од приватни даватели на услуги или невладини организации. Ангажманите за прием на деца со придружба или без придружба мора да бидат во согласност со правата на детето и особено со социоекономските права на детето како правото на детето на здравје,соодветен животен стандард и образование.

Социоекономските права привлекуваат поинаква заштита од другите права. Односно, според член 4 од Конвенција на правата на децата кој гласи „во однос на економските, социјалните и културните права, државите членки ќе преземат такви мерки до максималниот обем на нивните достапни ресурси “, се согледува дека социоекономските права се одредуваат според количината расположливи ресурси. Со самото тоа социоекономските права се ограничуваат, особено во време на штедење. Затоа ,во овој контекст, потребно е да се воспостави ‘‘основна содржина‘‘ на овие права. Терминот ‘‘основа‘‘ се сфаќа како содржината на правото која не може да се пропушти и да ги ограничи ресурсите за остварување на социоекономските права. Во општитот коментар бр. 3,Комитетот предвидува дека: државата-членка треба да обезбеди основни прехранбени производи , примарна здравствена заштита, основно засолниште и домување, основни форми на образование. Но кога станува збор за децата , со напомена дека нивните права се lex specialis , основата на правата се поставува на повисоко ниво отколку генералниот еквивлент. На пример, во однос на правото на соодветен животн стандард ,Интернационалната конвенција за економски социјални и културни права предвидува „земјите членки на овој пакт го  признаваат правото на секој, на соодветен животен стандард за себе и неговото семејство, вклучително и соодветна храна, облека и дом и континуирано подобрување на условите за живот “ –ова упатува на исполнување на основните човечки потреби. Додека пак , во Конвенцијата на правата на детето ,член27 се однесува на стандард на живеење адекватен за ‘‘физичко,ментално здравје на детето, духовен, морален и социјален развој‘‘. Оттука се приметува дека детето ужива повеќе права од основните како храна и домување ,односно тоа ужива права за негов целосен личен развој за да прерасне во целосно способно возрасно лице.

Во реалноста во многу земји е познато дека ниту основните потреби ниту специјалните потреби на децата при имиграција не се исполнуваат. Тоа се согледува во случај на ЕСЧП каде ромско семејство од Србија кое се состои од мајка ,татко и четири деца ,од кои настарото има 10 години со тежок инвалидитет а најмалото е бебе, биле протерани од приемниот центар за азил во Брисел , откако им било наредено да ја напуштат Белгија за Франција според законот за азил на ЕУ. Ова семејство остана без дом еден месец ,живееше на јавен плоштад и железнчки станици, се додека невладина организација не организираше нивно враќање во Србија.[1]

Прием, интеграција и враќање на непридружувани малолетници (ЕУ политики)

Терминот непридружуван малолетник се дефинира како „малолетник кој пристигнува на територија на земја-членка без придружба на возрасен кој е одговорен за него според законот или праксата на засегнатата земја-членка, се додека тој не е ефективно земен под заштита од такво лице; или пак може да биде малолетник кој е оставен без придружба по што тој влегол на територијата на земјата-членка“.

Во Референтниот документ за непридружувани деца е даден комплетен преглед на правните и политичките мерки на ЕУ кои ги таргетираат непридружуваните деца со потекло од трети земји.[1] Овој документ вклучува мерки на ЕУ кои се однесуваат на: децата кои биле жртви на трговија со луѓе, деца кои сакаат да се обединат со членовите на семејството, деца кои се наоѓаат во Европа од други причини, понатаму;  заштитата на правата на деца кога се вклучени во истраги и судски постапки, особено фокусирајќи се на сексуалната злоупотреба и правата на жртвите, и вклучува конвенции на меѓународното право кои се однесуваат на децата без придружба, како и ја истакнува судската пракса на Европскиот суд на правдата и Европскиот суд за човекови права, директно фокусирајќи се на состојбата на непридружуваните деца и ги нагласува клучните политички мерки на ЕУ (Акциониот план на ЕУ за непридружувани малолетници, регионалните дискусии околу политиките, вклучително и дискусиите за старателство и наоѓање на семејствата). Документот содржи извештаи за практичните мерки на ЕУ, вклучувајќи ја и работата на агенциите на ЕУ, кои се директно поврзани со овие деца, како на пример прирачникот за проценка на возраста од Европската канцеларија за поддршка на азил.

Во ЕУ агендата приоритет се дава на акциите кои се однесуваат на правата на децата а особено на оние од ранлива категорија, кои конкретно се однесуваат на старателите. Со оглед на нивната ранливост, особено непридружуваните деца бегалци, со цел да се обезбеди нивен здравствен, образовен и психо-социјален развој, се осигурува и  најдобриот интерес на децата кој е од примарно значење во политиките за интеграција, враќање и семејно обединување.

Принципот најдобри интереси на детето – член 3 од Конвенција на правата на детето предвидува дека „сите активности што се однесуваат на децата, без оглед дали се преземени од јавни или приватни институции за социјална заштита, судови, управни органи или законодавни тела, најдобриот интерес на детето ќе биде примарно внимание”. Ова е затоа што тој функционира како правило на постапката, што наложува проценка на можното влијание на која било одлука врз детето. Синтеза на насоките дадени од Комитетот за правата на детето, УНХЦР и Извршниот комитет на УНХЦР сугерираат дека утврдувањето на најдобри интереси е фазна постапка, со фаза на собирање информации и проценка, која вклучува барање на ставови на детето; фаза на определување што треба да ја превземат професионалците, во која се наоѓаат различните интереси на детето се идентификувани и утврдени најдобри интереси; и крајна фаза во која се донесува одлука што раскажува за начинот на кој се давале ефектите на најдобриот интерес на детето или, исклучително, биле заменети со конкурентни размислувања. Интегрирање на определување за најдобри интереси во постапката за имиграција / азил може да не гарантира исход што е во согласност со најдобрите интереси на детето, но гарантира процедурална правичност. Но тука ова доаѓа до судир кога има вондредна процедура каде овие истражувања се исклучуваат , каде доаѓа до неуспех во спроведувањето.[2]

Право на детето да биде сослушано – член 12 од Конвенција за правата на детето предвидува:  државите членки да му обезбедат на детето кое е во состојба да ги формира своите сопствени ставови, право слободно да ги искажат тие ставови во сите прашања што го засегаат детето во согласност со возраста и зрелоста на детето, и особено да му се обезбеди можност да биде сослушано во какви било судски и административни постапки што влијаат на детето. Сите деца имаат право на искажување на свое мислење без ограничување во возраста , исклучок постои само ако се утврди дека не се способни да определат став. Комитетот за правата на детето изјавува дека – едноставното сослушување детето е недоволно; ставовите на детето треба сериозно да се земат предвид кога детето е способно да формира свои ставови. Сепак, давање соодветна тежина на ставовите на детето е комплицирано во имиграцискиот контекст.  „Соодветната тежина“ на ставовите на детето во контекстот за азил има значителни импликации при проценките на кредибилитетот.

Во поглед на погоре изнесеното, според УНХЦР:

  • од децата не може да се очекува да даваат сметки слични на возрасните за нивните искуства,
  • може да имаат потешкотии да го артикулираат својот страв од низа причини, вклучувајќи траума, родителска упатства, недостаток на образование, страв од државни органи или страв од одмазда,
  • можат да бидат премногу млади или незрели за да можат да проценат кои информации се важни или да го толкуваат ,
  • некои деца не може да ја разликувааат замислената од реална слика,
  • исто така децата може да доживеат тешкотии во врска со апстрактни поими како што се времето или растојанието. Така, она што може да претставува лага во случај на возрасен човек не мора да биде лага во случај на детето.

Правото на детето да биде сослушано има широк опсег на материјата и ги рафинира и зајакнува процедуралните права што ги имаат децата имигранти на општото меѓународно право за човекови права и бегалци.

Законодавството на ЕУ во областа на азилот и миграцијата вклучува многу повеќе конкретни одредби за непридружуваните деца отколку што имаше во основните инструменти на ЕУ за азил, односно: појасни барања за информации за деца , подетални барања кои се однесуваат на застапувањето на децата , дополнителни заштитни мерки во однос на проценката на возраста, експлицитни обврски во однос на проценката на најдобриот интерес на детето, како и одредбите кои се однесуваат на фактори кои треба да бидат земени во предвид при оценувањето на најдобриот интерес на детето, фокусот е ставен на обезбедување на соодветно прилагодена помош на ранливите лица, судските постапки се прилагодени на децата, акцент на интервјуата прилагодени на децата ,подобрување на можностите за семејно обединување, достапност на правна помош и на детето и неговиот претставник, барање на соодветни квалификации и обука за актерите кои работат со деца и барање да се преземат сите неопходни мерки за пронаоѓање трајни решенија кои се во најдобар интерес на детето.[3]

Принципот на невраќање-Правото на заштита на бегалците од присилно враќање или протерување, е утврдено во Конвенцијата од 1951 година за статусот на бегалците: „Ниедна држава договорничка нема да протера или на било каков начин со сила врати  бегалец на границите на држава во која неговиот живот или слобода би биле загрозени поради неговата раса,  вера, националност, припадност на одредена социјална група или политичко уверување“ [4]

1.Услови за влез на границите на ЕУ земјите-членки

Во извештајот на Европската мрежа за миграција од мај 2015 година се наведува дека било кој државјанин на трета земја при влез во Шенген зоната е предмет на условите за влез предвидени во чл. 5 од Шенгенскиот граничен кодекс.[1] Според законот, во повеќето земји-членки, се применуваат слични услови за влез врз возрасните државјани на трети земји, како и врз непридружуваните малолетници (барателите на азил и оние кои не бараат азил). Услови за влез се важечка виза и важечка патна исправа (најчесто пасош). Секој државјанин на трета земја кој не ги исполнува условите за влез утврдени во Шенгенскиот граничен кодекс нема да му се дозволи влез на територијата на земјите-членки. Барателите на азил имаат обврска да ги достават сите релевантни документи (вклучувајќи пасош и виза) кои можат да ја поткрепат нивната апликација, но доколку не се во можност да ги обезбедат потребните документи за влез, надлежните власти имаат право да ги претресат за дадојдат до информации за нивниот идентитет.[2]

Практиката покажува дека барателите на азил често не поседуваат документи за идентификација, но им се дозволува да влезат на територијата на ЕУ и да останат за време на проценка на барањето.Како меѓународна обврска се смета и принципот на невраќање каде земјите членки не смеат да ги вратат непридружуваните малолетници ако доаѓа до повреда на овој принцип. Во случај кога непридружуваните малолетници не бараат  азил и не ги исполнуваат условите, може да им биде наредено да се вратат во земјата на потекло. Според чл. 10 од Директивата за враќање, пред да да се одлучи да се издаде решение за враќање на малолетниците, им се обезбедува помош од надлежните органи. Во Луксембург, на пример, одлуката за враќање не може да се издаде на малолетник кој не е придружуван од законски застапник. [3]

  1. Постапки на границата и пресретнување на територијата на земја-членка

Непридружуван малолетник при преминувањето на границите може да дојде во контакт со полициските органи на државите членки. Идентификацијата на тоа дете е значајна бидејќи влијае врз одлуката за влез и понатамошни постапки.Според Шенгенскиот граничен кодес посебно внимание се обрнува на децата. Во поголемиот број на земји-членки полициските органи добиваат посебна обука за помош на идентификација на малолетници особено на жртвите со трговија на луѓе,додека пак некои држави,на пример Велика Британија, поседуваат обука за како соодветно да ги упатуваат децата и да им пружат заштита.

Има различни постапки за процена за услови за влез во државата –членка во зависност од околностите за конкретниот случај, но генерално граничната контрола го утврдува идентитетот при што може да изврши и претрес за пронаоѓање на документација,а потоа го регистрира нивното присуство.Потоа непридружуваните малолетници се упатуваат до органите за заштита на деца и до центрите за сместување. Органите за заштита на децата им назначуваат старател кој ќе ги претставува.

  1. Проценка на возраста

Со цел да се заштитат и гарантираат првата да детето од голема важност е да се утврдат неговата возраст и идентитет. Бидејќи многу од малолетниците доаѓаат без соодветна документација,доколку некоја од државите членки има сомнеж за неговата возраст се одлучува да се изврши проценка за возраст. Исто така проценка се врши кога има сомнеж за автентичноста на документите,кога возраста треба да се утврди закривична одговорност и како рутинска проверка. Проверките на возраста можат да бидат медицински и немедицински. Медицински се извршуваат преку стоматолошки преглед, или преку рентгенска снимка на  остеолошката структура, додека пак, немедицински се интервјуата од државните органи.

  1. Назначување на старател/застапник

За заштита нанепридружуваните малолетници најважна мерка претставува назначување на старател.Тоа се прави за да може детето да ја извршува својата деловна способност но и за неговите најдобри интереси. Во сите земји-членки им се назначува застапник на сите малолетни баратели на азил во согласност со чл. 25 од ревидирана Директива за постапки за азил, но постои разлика во поглед на видот на застапник односно старател, адвокат или двете. Повеќе од ЕУ инструментите содржат одредби за старателство (На пример, Директивата за борба против трговија со луѓе пропишува дека земјите-членки треба да обезбедат дека  на малолетниците кои се жртви на трговија со луѓе да им биде назначен старател од моментот на на нивно идентификување од страна на надлежните органи).

Времето за назначување претставник се разликува во земјите-членки,на пример во Полска се назначува претставник по регистрација за барање на азил или по пристигнување во прифатниот центар додека пак во Холандија претставник се назначува пред поднесување на барањето за азил.

  1. Дозволи за престој издадени на непридружуваните малолетници

За време на престојот на територијата на ЕУ, непридружуваните малолетници може да добијат различни видови на дозволи, во зависност од тоа дали поднесуваат барање за азил и / или се жртви на трговија со луѓе и соработуваат со властите во замена за дозвола за престој.

  • Дозволи за престој за непридружувани малолетни лица кои бараат азил и лица кои добиле некаков вид меѓународна заштита

При проценката на барањето за меѓународна заштита, на непридружуваните малолетници во некои земји-членки им се доделуваат дозволи за привремен престој, сертификати, или картички за регистрација. Во Велика Британија, на пример, на непридружуваните малолетници – баратели на азил може да биде доделена привремена дозвола за влез во земјата.

  • Дозволи за престој за државјани на трети земји кои се жртви на трговија со луѓе или кои биле предмет на акција за олеснување на илегалната миграција и кои соработуваат со надлежните органи

Според Директивата 2004/81/EC62, сите земји-членки може да издаваат дозволи за престој на жртвите на трговија со луѓе. Директивата воведува посебни заштитни мерки за деца (чл. 10) и некои земји-членки применуваат поповолни услови за децата во однос на некои од заштитните мерки што се предвидени со оваа Директива, како што се подолги периоди за размислување и посебно наменети засолништа за сместување на деца. Некои земји-членки (Белгија), исто така, може да издаваат безусловни дозволи за престој на децата, при што не бараат детето да соработува во постапката.

  • Дозволи за престој, за непридружуваните малолетници кои не бараат азил

Повеќето земји-членки може, исто така, да издаваат дозволи за престој на непридружуваните малолетници кои не бараат азил или на оние чии барања за азил биле одбиени. Основите според кои може да се додели дозвола се разликуваат меѓу земјите-членки,пример дозволи за малолетници кои не ги исполнуваат условите за влез, дозволи за престој на малолетници кои се на одреден период присутни.[4]

Аранжмани за прием и мерки за интеграција на непридружувани малолетни лица

Мерките за прием на непридружувани малолетници кај сите држави-членки е сличен основните установи за материјална помош, додека оние кои не бараат азил се упатени во општите социо-педагошки објекти на органите на благосостојба на младите.

Видови на прифатни центри за непридружувани малолетници (центри каде им се дават соодветна грижа на малолетниците): посебни прифатни центри наменети за деца; посебно одделение во рамките на редовните прифатни центри; згрижувачки семејства; со роднини. Во некои земји-членки, исто така, има центри адаптирани на потребите на децата кои биле жртви на трговија со луѓе. Во 2008 година Холандија ја воведе пилот-програмата „Заштитени прифатни центри“ по исчезнувањето на голем број на непридружувани малолетници од отворените прифатни центри.  

Персоналот одговорен за заштита на непридружувани малолетници се состои од широк спектар на професионалци(Социјални работници, Психолози, Наставници, Едукатори).

1.Нематеријални услови за прием на непридружуваните малолетници

Во нематеријални услови спаѓаат здравство, образование, правна помош итн. За непридружувани малолетници-баратели на азил и оние на кои се под меѓународна заштита, правото на ЕУ утврдува одредени заеднички стандарди за прием и содржина на одобрената заштита. На пример во Финска може да се изготват различни персонализирани планови за непридружувани малолетници со цел справување со предизвиците со кои може да се соочат. Овие планови, кои се подготвуваат заедно со детето во согласност со член 12 од Конвенцијата за правата на детето на ООН, вклучуваат: план за сите непидружувани малолетници од страна на социјален работник во центарот за сместување, земајќи ги предвид состојбата на детето и неговите потреби; план за грижа и воспитување; план за промоција на независноста се изготвува кога непрдружувани малолетници кои што се под меѓународна заштита стануваат полнолетни (спортски и хоби активности, приватна школарина и поддршка за одење на училиште);во соработка со поранешниот малолетник кој што е под меѓународна заштита, се изготвува и план за интеграција.

2.Изнаоѓање на трајни решенија за непридружуваните малолетници

Акциониот план за непридружувани малолетници 2010-2014[5] повикува на трајни решенија за непридружуваните малолетници врз основа на индивидуална проценка на најдобриот интерес на детето. Трајните решенија наведени во Акциониот план се: враќање и реинтеграција на малолетниците во земјата на потекло; доделување на статус на меѓународна заштита или друг правен статус дозволувајќи им на малолетникот да му успешно интегрирање во земјата-членка во која што живее; и преселување. Во поголемиот дел од земјите-членки, нема трајно решение за малолетниците дефинирано во легислативата.

3.Состојба со непридружуваните малолетници кои навршуваат 18 години во земјите-членки

Во оваа состојба каде малолетниците навршуваат 18 години може да дојде до престан на нивните одредби и промена до пристап на некои нивни права како образование и вработување. По навршувањето на возраст од 18 години: сите земји-членки им овозможуваат на малолетниците легален престој ,но со проценка на нивното барање за меѓународна заштита ; на малолетниците на кои им бил признаен статус на бегалец им се овозможува траен престој; во некои земји-членки на жртвите на трговија со луѓе може да им се издаде дозвола за постојан престој.

Оние непридружувани малолетници кои не се баратели на азил а навршуваат возраст од 18 години, како и чие барање за меѓународна заштита е одбиено: може да се утврди дека малолетниците се нелегално присутни и да се вратат во земјата на присуство; ако имаат владина причина за престој може да им седаде дозвола за привремен престој.

Во поглед на аранжманите за сместување и нематеријалните услови за прием, непридружувани малолетници кои сѐ уште чекаат одлука за нивното барање за заштита, кога ќе наполнат 18 години  во некои земји-членки ќе бидат преместени во приемен центар за возрасни  и на тој начин ќе изгубат пристап до мерките за интеграција кои се предвидени за непридружувани малолетници (на пример, пристап до образование).

Практики на враќање на земјите-членки

Директивата за враќање[1] ги наведува непридружуваните малолетници како категоријата на ранливи лица, кога се носи одлука за враќање се води сметка на негови најдобри интереси, помош од соодветни органи, и дека ќе биде безбедно вратен во семејство или прифатен центар.

  1. Доброволно враќање на непридружуваните малолетници

Повеќето земји-членки нудат можност за доброволно враќање на непидружувани малолетници.Во земјите-членки, непридружувани малолетници можат доброволно да се вратат во земјата на потекло под посебни околности: со цел да се заштити малолетникот; по нивно успешно идентификување и утврдена возраст; со процена на семејството и услови за живот; заради семејно обединување.

Со цел најдобар интерес на малолетникот, земјите-членки: се осигуруваат дека малолетникот ќе им биде предаден на родителите или на соодветен центар/институција за згрижување;  земаат писмена согласност од родителите или старателите;  нудат помош од соодветни органи.

  1. Присилно враќање на непридружуваните малолетници

Некои земји-членки (пр.Норвешка), може да пристапат кон присилно враќање на непридружуваните малолетници доколку се исполнети условите утврдени во Директивата: со обезбедена соодветна помош и барање најдобар интерес за детето; во Белгија и во Германија, органот понатаму проценува дали малолетникот треба да биде придружуван при напуштање на територијата се до пристигнувањето во земјата на дестинација;во Литванија, надлежниот орган ги зема предвид потребите, возраста и степенот на независност на малолетникот пред да донесе одлука за враќање. Или па тоа се случува врз основа на закон и воспоставена практика.

  1. Притвор

Член 17 од Директивата за враќање предвидува дека мерката притвор е крајна мерка која треба да се употреби и тоа да биде во најкраток можен рок.Оваа мерка воспоставува и заштита на децата во притвор како на пример пристапдо рекреативни активности, пристап до образование  и  што е можно побрзо сместување во простории кои ги задоволуваат нивните потреби. Во Франција тоа се врши кога на малолетниците им е одбиен влез и тие се сместени во соба за чекање максимум 20 дена.

Стандардни оперативни процедури за постапување со непридружувани деца-странци во Р.С.Македонија

РСМ претставува земја на транзит каде мигранти од Блискиот Исток и северна Африка имаат рута до земјите-членки на ЕУ. Најчесто мотивите за миграција се од економски причини додека пак масовни миграции има кога има воени дејствија и револуции.Во 2014-2015 се зголемува бројот на деца бегалци а особено на непридружувани малолетници.Овие лица како најранлива категорија подлежат на секакви видови експлоатација и злоупотреба ,а најчесно сексуална злоупотреба.Нивниот статус и права се посебно регулирани со КПД , која е ратификувана од РСМ.[1]

Минимум стандарди кои се определени за постапување со НМ се:

  • Принцип на недискиминација;
  • Најдобри интереси на детето;
  • Мислења на детето;
  • Доверливост;
  • Принцип на невраќање.

СОП 1. ИДЕНТИФИКАЦИЈА И УПАТУВАЊЕ

МЕРКА1: Првичен контакт со НМДС и негово упатување

Тоа значи непосреден контакт на овластено службено лице на државна институција, меѓународна организација или граѓанин на територијата на РСМ со лице за кое, според околностите во кои е пронајдено и неговиот надворешен изглед , постои основано сомневање дека се работи за НМДС. НМДС најчесто може да се открие на граничен премин, надвор од граничен премин на зелениот појас при обид за илегален влез и во внатрешноста на територијата на РСМ.

По првичниот контакт со лицето кое има сомневање дека се работи за НМДС , телефонски се известува регионалниот центар за гранични работи и добива информации за лицето, и се договара кој и како ќе го спреоведе лицето до надлежната организациска единица. РЦ за ГР составува записник и понатаму го предава на месно и стварно надлежниот МЦСР или ЦСР при МТСП, кој по примањето ќе започне постапка за негово идентификување како НМДС. 

МЕРКА 2: Прелиминарно собирање информации

Оваа мерка собирањето информации и податоци(кое треба да биде најитно) се спроведува преку: визуелно набљудување на групата, следење на нивните реакции и однесувања;преглед на патни и лични документи, други официјални документи издадени од официјален орган со кој може да се потврди идентитетот на лицето;интервју на полнолетните мигранти што се преставуваат како родители на малолетните лица-деца, полнолетни браќа или сестри, близок роднина и полнолетно лице кое го придружува малолетникот.

МЕРКА 3: Идентификација на НМДС

Тоа претставува збир на тактики,техники и методолошки алатки превземени од страна на овластено лице и стручен тим кои врз основа на информациите ,за кои постои сомневање дека е НМДС ,ќе се идентификува како НМДС. Тоа се врши веднаш по примопредавање од страна на МВР. Постапкте се превземаат со цел: 1. Определување старател; 2. Обезбедување преведувач; 3. Ополномоштување правен полномошник; 4. Спроведување интервју со НМДС; 5. Формирање првично досие на НМДС; 6. Упатување до МЦСР, доколку постапувал ЦСР.

МЕРКА 4: Определување старател

По добиеното известување од МВР, заради итност во постапувањето,со предвид ранливост на категоријата на НМДС и принципна најдобри интереси на детето ,месно надлежниот ЦСР/МЦСР определува стручно лице – социјален работник со овластување – за назначување старател на пронајдениот НМДС. Старателот од тој момент е формално-правно одговорен за НМДС и се грижи за заштита на неговите права при преземањето службени дејства од страна на државните органи.

МЕРКА 5: Обезбедување преведувач – преведување

Имајќи предвид дека мигрантите-бегалци што транзитираат низ РМ претежно потекнуваат од земјите на Блискиот и на Средниот Исток, го говорат арапскиот јазик, кој во одредени земји има посебен дијалект што само тие го зборуваат, тоа преставува голем предизвик и предуслов за успешно спроведување на прелиминарното собирање информации и спроведување интервју. Затоа е потребно да се има листа на преведувачи подготвена однапред за повеќе јазици што се користат во земјите на потекло на мигрантите-бегалци што транзитираат на подрачјето на РМ.

МЕРКА 6: Ополномоштување правен полномошник

Него го определува старателот, веднаш по изготвувањето на Овластувањето за назначување на посебен старател, со изготвување на пимено полномошно за назначување на правен полномошник што ќе го советува и ќе го застапува НМДС пред државните органи.

МЕРКА 7: Спроведување интервју со НМДС

Спроведувањето првично интервју со НМДС претставува најчувствителна постапка што се презема кон НМДС по неговото првично идентификување дека е непридружуван.Интервјуто се спроведува од обучени професионалци на ЦСР/МЦСР, кои имаат искуство со ранливата категорија деца, а особено со НМДС со странски државјани. Тоа се спроведува во просториите на ЦСР/МЦСР, кои се адаптирани за работа со деца, а само во исклучителни ситуации во просториите на МВР, ако се работи за загрозена безбедност на НМДС. Интервјуто треба да помогне да се утврди како да се третира малолетното – дете-странец.

СОП 2: Згрижување и првична помош

МЕРКА 1: Назначување старател

МЦСР за прифатениот НМДС со решение назначува старател и формира стручен тим одговорен за постапување со НМДС.

МЕРКА 2: Првична проценка на ризикот

Целта на првичната проценка на ризикот е да се идентификуват слабите страни и ризиците по НМДС, со цел нивно отстранување и намалување на последиците од нив преку навремено планирање и преземање мерки за нивно отстранување.

МЕРКА 3: Иницијален лекарски преглед

Има цел да ја констатира општата психофизичка и здравствена состојба на НМДС, хроничните болести, телесните инвалидитети и недостатоци, со цел навремено планирање и преземање дополнителни здравствени мерки.

МЕРКА 4: Згрижување – сместување

Старателот е должен, заедно со стручниот тим, да направи проценка за потребите на НМДС, неговите специфичности и карактеристики, и која форма на згрижување-сместување ќе ја примени. Ова е во зависност и од можностите што ги нуди МТСП во моментот и другите форми на институционално и вонинституционално згрижување што ги има.

МЕРКА 5: Проценка на потребите

Проценка на потребите се врши врз основа на следниве критериуми: податоци за досието на случајот; основни потреби (сместување, храна, лекови, комуницирање со семејството); проценките на ризикот и здравствени потреби. Тоа се извршува по изготвувањето на првичната проценка на ризикот, згрижување-сместување на НМДС.

СОП 3: Регулирање на престојот на НМДС

МЕРКА1: Известување на МНР

Информирање на ДКП во РСМ на земјата на потекло на идентификуваниот НМДС или ДКП на трета земја што ги застапува интересите на земјата на потекло, а доколку таа нема свое претставништво, се известува МНР за идентификуваното НМДС со податоци за него, за родителите, местото на живеење, државата и дали поседува лични документи. Целта на известувањето е да се овозможи: потврда на идентитетот на НМДС;  обезбедување лични документи; предуслови за започнување постапка за семејно обединување.

МЕРКА 2: Правно советување и информирање на НМДС за постапката за регулирање на престојот

Информирање на НМДС за формално-правната постапка, процедурата, видот и начинот на регулирање на престојот, целта и придобивките од нив за НМДС. МЦСР, по упатениот и прифатен НМДС и донесувањето решение за старател, изготвува овластување за назначување правен полномошник на НМДС. Изборот на правен полномошник се врши од листата на МП/правни полномошници, како и од листата на МЗМП што се обучени за правно советување на НМДС. Тоа треба да овозможи НМДС да ја сфати постапката и процедурата за да може да ја искаже својата волја и согласност, а сè во негов најдобар интерес.

МЕРКА 3: Постапки за регулирање на престојот на НМДС

Регулирањето на престојот на НМДС-странец може да се темели на следниве основи:барање за привремен престој поради хуманитарни причини[2] и барање за признавање на правото на азил[3]. Изборот на основата по која ќе се бара регулирањето на престојот зависи од тоа што претставува најдобар интерес на детето, а тоа се базира на претходно извршената проценка за финалните решенија што се планират за НМДС.

СОП 4: Семејно обединување – враќање[4]

МЕРКА 1. Идентификување на семејството

Мерки и активности на надлежните институции насочени кон прибирање информации и податоци за: идентификација на родителите; браќа, сестри; блиски роднини; каде се наоѓаат тие; доколку не се во земјата на потекло – нивниот статус.

МЕРКА 2: Проценка на ризикот при одлука за семејно обединување

Утврдување на степенот на безбедносен ризик за НМДС при семејно обединување, од неговите родители/блиски роднини, од ризикот за враќање во земјата на потекло или дестинацијата каде што престојуваат неговите родители/блиски роднини, како и социјалниот ризик со кој би се соочил.

МЕРКА 3: Пронаоѓање на семејството и нивно информирање

Мерки и активности на надлежните институции кои постапуват со НМДС, за пронаоѓање на неговите родителите/блиски роднини заради остварување контакт со нив, нивно информирање за пронајдениот/идентификуваниот НМДС, заради започнување постапка за нивно обединување.

МЕРКА 4: Подготовка за враќање /семејно обединување

Оваа мерка се спроведува откако ќе бидат создадени услови за безбедно враќање на детето, кои вклучуваат: идентификувани и пронајдени родители/родител/близок роднина; извршени безбедносни проверки; обезбедени социјални предуслови; добиена согласност од земјата на прием; донесена одлука за враќање;обезбедени патни документи.

МЕРКА 5: Враќање / примо-предавање

Мерка што се презема по успешно спроведената постапка, односно откако ќе бидат создадени услови за безбедно враќање на детето, со цел семејно обединување на НМДС за негово враќање/ транспорт до местото/ државата каде што се наоѓат неговите родители/родител/блиски роднини со кои тој треба семејно да се обедини или примопредавањето се врши во РМ.

СОП 5: Локална интеграција – долгорочна помош

МЕРКА 1: План за долгорочна помош

Планирање мерки и активности на одговорните институции насочени кон заштита на правата на НМДС, во согласност со меѓународните конвенции и домашното право, а сè со цел негово локално интегрирање во системот сè до моментот на пронаоѓање на семејството и семејно обединување.Планот за долгорочна помош треба да содржи: индивидуална проценка; старателство; згрижување; психосоцијална поддршка; здравствена заштита; образование/едукација;  правна помош; преведувач.

МЕРКА 2: Старателство

Назначување старател и стручен тим, кои ќе ја имаат улогата на заменски родител и кои во текот на целиот процес 24/7 имаат активна улога во планирањето, спроведувањето и надзорот над спроведувањето на мерките и правата на НМДС. На старателот/стручниот тим на располагање му се капацитетите на сите владини институции и МО/ГО за остварување на потребите на НМДС во делот на стручна помош и размена на искуства.

МЕРКА 3: Згрижување – сместување[5], [6]

Изнаоѓање најдобро решение во согласност со законските можности, кое за НМДС ќе претставува најдобро решение што е во негов најдобар интерес и да воспостави услови за живеење што ќе му овозможат интегрирање во општествениот живот. Изборот на начинот и формата на згрижување на НМДС е исклучиво избор и одлука на старателот/стручниот тим, а врз основа за законските решенија што ги нуди Законот за социјална заштита, а врз основа на расположливите капацитети и форми на згрижување што ги нуди МТСП. Сместувањето треба да биде долгорочно решение, кое на НМДС ќе му овозможи услови на живеење што имаат особености на семеен дом, како што се згрижување во згрижувачко семејство или во мал групен дом.

МЕРКА 4: Здравствена заштита[7]

Овозможување пристап до бесплатна здравствена заштита рамноправно како и сите граѓани на РМ за време на неговиот престој во РМ. Пристап до примарна, секундарна и терцијарна здравствена заштита.НМДС за време на целокупниот процес од идентификација до семејно обединување или локална интеграција има право на целосна здравствена заштита во согласност со законските прописи на РСМ.

МЕРКА 5: Образование

Право на пристап до образовниот процес во РМ, учење на македонскиот јазик, професионално обучување и оспособување со цел успешно локално интегрирање. Учењето на македонскиот јазик е важен предуслов во вклучувањето во образовниот процес и успешно спроведување на локалното интегрирање.

СОП 6: Кривична постапка[8]

МЕРКА 1: Заштита на правата на НМДС во улога на обвинет

НМДС може да се јави во својство на обвинет во случаи кога постои основано сомневање дека сторил кривично дело што се гони по службена должност.Заштитата на правата на НМДС во кривичната постапка се однесуваат на: забрана за мачење или друга свирепа, нехумана постапка или казнување; забрана за незаконско и самоволно лишување од слобода; во случај на притворање, да биде издвоен од полнолетните лица и да му се овозможи преписка со семејството; правото на брза правна помош;правото на законски старател да учествува во сите фази на постапката.

МЕРКА 2: Заштита на правата на НМДС во улога на сведок

НМДС треба да се користи како сведок само во исклучителни случаи, кога е тој единствениот сведок и не постојат други материјални докази во постапката против сторителите,  на начин и јазик што ги разбира според неговата возраст и зрелост да го сфати значењето на постапката.

МЕРКА 3: Заштита на правата на НМДС како жртва / сведок

НМДС, во улога на жртва/сведок, може да се јави како:

  • оштетен како последица на кривично дело;
  • жртва на кривичното дело трговија со луѓе[9];
  • сведок/оштетен како последица на кривичното дело нелегален пренос на мигранти;

Во случаите кога НМДС е жртва на кривично дело, правниот полномошник ќе иницира постапка за компензација во корист на жртвата поради последиците од кривичното дело. Правниот полномошник и старателот учествуват, со НМДС, во текот на целата постапка, заради негово запознавање, како и заради заштита на неговите права и интереси.

  1. Опасности на бегалците (а особено трауматични за НМ)
  • Бело робје – Според Европол одбивањето на Велика Британија да прими 3 000 НМ, значи олеснување на ‘‘жетвата‘‘ на криминалците.Според статистички податоци од 2015 година само Шведска има 37 000 вакви деца.Во Словенија повеќе од 80% од овие деца исчезнуваат,додека пак во Германија има 4 700 исчезнати НМ.Некои од нив се отуѓени и прават мали банди кои оперираат околу железнички и автобуски станици во Скандинавија.[10]

Според Џастин Форсајт од организацијата „Save the children“, само во последнава година, во Западна Европа се грабнати 26 илјади малолетници. Треба ли да се потсетиме дека  балканската рута, која минува низ Македонија е еден од главните влезови на овие деца. Оттаму, не треба да чуди ниту официјалната бројка на МВР дека  само после јуни 2015 година се забележани 18.000 вакви деца кај нас.

„Овие деца се најлесна мета. Децата пријавуваат дека се силувани, претепувани на патот кон Европа. А тоа се видливи деца кои минале низ камповите – вели генералниот директор на „Save the children“, Каролин Мајлс.

  • Уништувани домови– ‘‘Save the children“, објавуваат дека на 8ми август 2019 персоналот од либанските вооружени сили делумно демолираше над 350 домови на бегалци во четири шаторски населби во Акар, во северен Либан, користејќи чекани.Тоа се извршило со образложение дека структурите не биле во согласност со неодамнешната наредба на Високиот совет за одбрана на Либан.И покрај тоа, тие уапсуваат лица бидејќи немаат документи за легален престој,меѓу кои има и малолетници. За бегалците кои веќе избегале од брутална војна ,трауматичен настан е тоа стотици војници да влезат во нивната заедница, опремени со чекани и да им се дадат само неколку моменти да соберат предмети пред да ги урнат своите домови. Оваа акција е особено трауматична кај децата.[11]
  • Ковид 19 -Во Бангладеш, Грција и Либан, бегалските семејства веќе живееја во многу несигурни услови. Сместени во шатори или засолништа за итни случаи, тие сега страдаат од целата сила на разорните последици од пандемијата Ковид-19. „Актуелната ситуација создаде дополнителна траума за семејствата, додавајќи им на веќе многу тешки животи“, објаснува Језерца Тигани, шеф на делегацијата на Тере де хомс во Грција. “Луѓето живеат во преполни кампови. Недостатокот на простор ги спречува да следат социјално растојание. Кујните и санитарните јазли треба да се споделат, а заштитниот материјал е достапен само во ограничена мерка.” Основната нега е намалена на минимум во повеќето кампови во Грција или целосно недостасува. Општата несигурност и новите ограничувања ја прават ситуацијата особено застрашувачка за децата. “Семејства од шест или седум лица живеат во контејнер од 12 квадратни метри што служи како нивно сместување, без ништо да прават. Децата покажуваат знаци на лутина и агресивност. Честопати ги гледаме како плачат”, објаснува Језерца. Слични услови преовладуваат во камповите каде што работиме во Либан и Бангладеш.[12]
  • Спиење на отворено небо среде зима – Во главниот град на Србија, малолетни мигранти без придружба живеат на отворено – среде зима. Нивната натамошна судбина е во рацете на меѓународната криумчарска мрежа(11.01.2021).И покрај студениот ветер и корона вирусот деца со дебели капути и бели прекривки шетаат по шопинг зоните. Поголемиот дел се без придружба , на возраст од 11 до 17 години.[13]
  • Насилство и злоставување-Во многу случаи, децата се жртви на насилство и злоупотреби, вклучително и сексуално злоставување. Но, тие не зборуваат за тоа со своите родители: „Тие не сакаат нивните родители да се грижат“, вели Јовановиќ: „Тие мислат: морам да го поминам ова, мора да бидам силен. Така ќе пораснам. Јас веќе не сум мало момче “.[14]

Заклучок

Сите ние сме сведоци на новите предизвици што ги потстави времето во кое живееме војни, конфликти, пандемија, разни нестабилности кои предизвикуваат и доста стресови  но и страв од гледање на сцени кои често пати ја заледуваат крвта.Стравот кој навлегува во нас може да не одведе во непознати правци и еден од најголемите проблеми е токму повторното соочување со истиот.Бегалците се пример како може човекот да оди и над својот максимум на издржливот, токму поради фактот што и кога ќе дојадат на безбедно подрачје повторно  се соочуваат со безброј правни ситуации кои знаат да бидат доста нејасни и да баарат од нив покажување и докажување на страв кој можеби веќе поминал или не сакаат едноставно да го искажат, што секако многу зависи од самиот карактер на личноста односно колку таа покажува емоции. Секако дополнителни потешкотии се јавуваат кога станува збор за мали деца  од кои можеби некои не се придружувани од нивните родители утврдувањето на стравот во таков случај несомнено ја наметнува потребата односно нужноста на ваквото лице да му се одобри заштита бидејќи неговото оставање на милост и немилост всушност завлегува во едно повисоко рамниште од самите законски правила односно завлегува во суштината на човештвото и во смислата на нашето битисување како суштестава кои се стремат кон подобро.

Но утврдувањето на стравот и негово докажување воопшто не е лесно ако се земат во предвид постојаните испитувања како и строгите законски решенија  што ги потставуваат државите  во однос на утврдувањето на двете компоненти на стравот субјективна и објективна и нивното поткрепување со факти и докази кои тешко се обезбедуваат.Државите треба да имаат усогласени политики кога станува збор за бегалците особено за разгледувањето на нивниот статус и утврдувањето на оправданиот страв.Фразата оправдан страв се јавува како еден од клучните услови за да може едно лице да се карактеризира како бегалец. Додека нејзиното утврдување од различни држави несомнено подразбира претендирање за можно усогласување и создавање на бази на податоци кои ќе им овозможат на органите на секоја држава полесен пристап до разни релевантни информации, што несомнено позитивно ќе влијае и врз бегалците бидејќи на тој начин им се олеснува нивниот пат и се заобиколуваат сите фази во кои тие треба да докажат и да покажат страв од прогон. Решението за бегалската криза не е едноставно, но сепак постои, ако главните владини и интервладини актери застанат цврсто зад опциите и мерките понудени од  меѓународниот закон за бегалци и ако покажат повеќе волја за користење на политичките и финасиските алатки што им стојат на рсполагање.

Фусноти

  1. КОНВЕНЦИЈА ЗА ПРАВАТА НА ДЕТЕТО-Усвоена на Генералното собрание на ОН со резолуција 44/25 , од 20 ноември 1989. Стапила во сила 2 септември 1990 согласно со член 49. Наслов на оригиналот: “Convention of the Rights of the Child”. http://www.childrensembassy.org.mk/WBStorage/Files/konvencija%20celosna.pdf

  2. International legal standards: Action for the rights of children, UNHCR, уредено од David Nosworthy, стр. 14 https://www.unhcr.org/3e37e5ba7.pdf

  3. КОНВЕНЦИЈА ЗА ПРАВАТА НА ДЕТЕТО-Усвоена на Генералното собрание на ОН со резолуција 44/25 , од 20 ноември 1989. Стапила во сила 2 септември 1990 согласно со член 49. Наслов на оригиналот: “Convention of the Rights of the Child”. http://www.childrensembassy.org.mk/WBStorage/Files/konvencija%20celosna.pdf

  4. Ciara Smyth – Migration, Refugees, and Children’s Rights, стр. 444,445
  5. CONNECT project report: Reference document on unaccompanied children – A compilation of relevant EU laws and policies, CONNECT – EU funded project, 2014, стр. 19

  6. Ciara Smyth – Migration, Refugees, and Children’s Rights, стр.436,437

  7. Ciara Smyth – Migration, Refugees, and Children’s Rights,стр, 434,435,436

  8. Synthesis report for the EMN focused study 2014 – Policies, practices and data on unaccompanied minors in the EU Member States and Norway, European Migration Network, 2015

  9. 1951 Convention relating to the status of refugees, Article 33(1)

  10. Христина Стојаноска , магистерската теза под наслов „Политики за прием, враќање и интеграција на непридружувани малолетници – мигранти и бегалското право“, Правен факултет „Јустинијан Први“, Скопје, 2017.

  11. Христина Стојаноска , магистерската теза под наслов „Политики за прием, враќање и интеграција на непридружувани малолетници – мигранти и бегалското право“, Правен факултет „Јустинијан Први“, Скопје, 2017 ,Ibid.

  12. Христина Стојаноска , магистерската теза под наслов „Политики за прием, враќање и интеграција на непридружувани малолетници – мигранти и бегалското право“, Правен факултет „Јустинијан Први“, Скопје, 2017, Ibid

  13. Во мај 2010 година Европската Комисија го усвои Акциониот план за непридружувани малолетници (2010-2014), а по донесувањето на заклучоците на Советот за непридружуваните малолетници во јуни 2010.

  14. Директивата 2008/115 / ЕЗ на Европскиот парламент и на Советот од 16 декември 2008 за „заеднички стандарди и процедури на земјите-членки за враќање на државјани на трети земји кои незаконски престојуваат на нивна територија“.

  15. Влада на Република Македонија, Национална комисија за борба против трговија со луѓе и илегална миграција, Стандардни оперативни процедури за постапување со непридружувани деца-странци во Р.С.Македонија. http://nacionalnakomisija.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/SOP-za-postapuvanje-so-nepridruzuvani-deca-stranci.pdf

  16. Закон за странци, чл.80.

  17. Конвенција за правата на детето, чл. 22.

  18. Закон за азил и привремена заштита, чл. 2.

  19. Закон за социјална заштита, чл.26.

  20. Закон за социјална заштита, чл. 84.

  21. Конвенција за правата на детето, чл.20.

  22. Конвенција за правата на детето, чл.37

  23. https://nvoinfocentar.mk/decata-begalci-lesna-zetva-na-evropskite-bandi/

  24. Во случај на жртва на трговија со луѓе, се применуват СОП за трговија со луѓе

  25. https://www.savethechildren.net/news/save-children-calls-lebanese-authorities-stop-demolition-refugees%E2%80%99-homes

  26. https://www.dw.com/mk/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/a-56103042

  27. https://reliefweb.int/report/greece/covid-19-one-danger-too-many-refugee-children

  28. https://www.dw.com/mk/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/a-56103042 , Ibid.

Користена литература

  1. Ciara Smyth – Migration, Refugees, and Children’s Rights

  2. Христина Стојаноска , магистерската теза под наслов „Политики за прием, враќање и интеграција на непридружувани малолетници – мигранти и бегалското право“, Правен факултет „Јустинијан Први“, Скопје, 2017

  3. КОНВЕНЦИЈА ЗА ПРАВАТА НА ДЕТЕТО-Усвоена на Генералното собрание на ОН со резолуција 44/25 , од 20 ноември 1989. Стапила во сила 2 септември 1990 согласно со член 49. Наслов на оригиналот: “Convention of the Rights of the Child”.

    http://www.childrensembassy.org.mk/WBStorage/Files/konvencija%20celosna.pdf

  4. Влада на Република Македонија, Национална комисија за борба против трговија со луѓе и илегална миграција, Стандардни оперативни процедури за постапување со непридружувани деца-странци во Р.С.Македонија.

    http://nacionalnakomisija.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/SOP-za-postapuvanje-so-nepridruzuvani-deca-stranci.pdf

  5. https://www.savethechildren.net/news/save-children-calls-lebanese-authorities-stop-demolition-refugees%E2%80%99-homes

  6. https://nvoinfocentar.mk/decata-begalci-lesna-zetva-na-evropskite-bandi/

  7. https://reliefweb.int/report/greece/covid-19-one-danger-too-many-refugee-children

  8. https://www.dw.com/mk/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4-%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0/a-56103042

  9. International legal standards: Action for the rights of children, UNHCR, уредено од David Nosworthy

    https://www.unhcr.org/3e37e5ba7.pdf

  10. CONNECT project report: Reference document on unaccompanied children – A compilation of relevant EU laws and policies, CONNECT – EU funded project, 2014 

    http://www.connectproject.eu/PDF/CONNECT-EU_Reference.pdf

  11. Synthesis report for the EMN focused study 2014 – Policies, practices and data on unaccompanied minors in the EU Member States and Norway, European Migration Network, 2015

    https://ec.europa.eu/anti-trafficking/sites/antitrafficking/files/emn_study_2014_uams.pdf

  12. Закон за социјална заштита

    https://www.financethink.mk/wp-content/uploads/2017/07/Zakon-za-socijalna-zastita.pdf

  13. Закон за странци 

    http://arhiva.mvr.gov.mk/Uploads/Precisten%20zakon%20za%20strancite%2025.01.13.pdf

  14. Закон за азил и привремена заштита

    https://www.pravdiko.mk/wp-content/uploads/2013/11/Zakon-za-azil-i-privremena-zashtita-12-04-2013.pdf